ดร.สืบสกุล ส่งจดหมายเปิดผนึกถึงนายกฯ เสนอจัดตั้งคณะทำงานระดับชาติแก้ปัญหาแม่น้ำปนเปื้อนสารโลหะหนัก
ดร.สืบสกุล ส่งจดหมายเปิดผนึกถึงนายกฯ เสนอจัดตั้งคณะทำงานระดับชาติแก้ปัญหาแม่น้ำปนเปื้อนสารโลหะหนัก 6 สาย 8 จังหวัด ชี้ยังขาดระบบตรวจสอบสารพิษในผลผลิตเกษตร มาตรการเยียวยาเกษตรกร และระบบตรวจสอบย้อนกลับห่วงโซ่อุปทานแร่ จี้รัฐบาลเร่งแก้ปัญหาที่ต้นเหตุ พร้อมจัดตั้งศูนย์ตรวจสารโลหะหนักประจำจังหวัด ลดเวลาตรวจเหลือ 5-7 วัน
วันนี้ (18 พ.ย. 69) ดร.สืบสกุล กิจนุกร อาจารย์มหาวิทยาลัยแม่ฟ้าหลวง ส่งจดหมายเปิดผนึกถึง นายอนุทิน ชาญวีรกูล นายกรัฐมนตรี เรื่องการแก้ไขปัญหาแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก แม่น้ำโขง แม่น้ำสาละวิน และแม่น้ำกระบุรี ปนเปื้อนสารโลหะหนักสะสมข้ามพรมแดนจากเหมืองแร่ในเมียนมา โดยขอบคุณนายกรัฐมนตรีที่สั่งการแก้ไขปัญหาแบ่งเป็น 3 ระดับ ได้แก่ ระดับพื้นที่ ระดับในประเทศ และระดับนอกประเทศ พร้อมเสนอข้อเท็จจริง ข้อท้าทาย และแนวทางเพิ่มเติมต่อรัฐบาล
ดร.สืบสกุลระบุว่า ปัจจุบันประเทศไทยกำลังเผชิญปัญหาแม่น้ำปนเปื้อนข้ามพรมแดน 6 สาย ครอบคลุม 8 จังหวัด ได้แก่ เชียงใหม่ เชียงราย แม่ฮ่องสอน เลย หนองคาย บึงกาฬ นครพนม และระนอง โดยสาเหตุหลักเชื่อมโยงกับการทำเหมืองแร่ในประเทศเพื่อนบ้าน ปัญหาดังกล่าวจึงเป็นประเด็นที่เกี่ยวข้องกับความมั่นคงทางน้ำ คุณภาพชีวิต และเศรษฐกิจของประเทศ
สำหรับมาตรการที่หน่วยงานภาครัฐกำลังดำเนินการ กระทรวงการอุดมศึกษา วิทยาศาสตร์ วิจัยและนวัตกรรม (อว.) กำหนด 4 มาตรการเร่งด่วน ได้แก่ การติดตั้งระบบกรองน้ำสะอาดเพิ่มเติมในพื้นที่เดือดร้อน แจกชุดตรวจสารหนูแบบพกพาให้ประชาชนตรวจน้ำ ดิน และพืชผลได้เอง สร้างฝายชะลอน้ำเพื่อดักจับตะกอนสารพิษ และจัดทำแผนที่จุดเสี่ยงเพื่อเฝ้าระวังและตรวจพิสูจน์ต้นตอสารพิษในห้องปฏิบัติการ
ขณะที่กระทรวงสาธารณสุขเตรียมยกระดับการเฝ้าระวังจากภาวะปกติ (Watch Mode) เป็นภาวะตื่นตัว (Alert Mode) เพื่อประเมินความเสี่ยงด้านสุขภาพของประชาชนในพื้นที่แม่น้ำกก แม่น้ำสาละวิน และแม่น้ำโขง หลังตรวจพบประชาชนในพื้นที่เสี่ยงมีสารหนูสะสมในร่างกายเกินค่าอ้างอิงรวม 94 ราย โดยมีแผนติดตามอย่างต่อเนื่องเป็นเวลา 5 ปี ส่วนกระทรวงการต่างประเทศและกระทรวงทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมเตรียมจัดประชุมคณะทำงานร่วมไทย-เมียนมา เพื่อตรวจสอบคุณภาพน้ำร่วมกันครั้งที่ 1 ระหว่างวันที่ 25-26 พ.ย. 69
ส่วนกระทรวงอุตสาหกรรมเตรียมกำหนดชนิดและสภาพแร่ที่ต้องขออนุญาตนำเข้าและส่งออกภายในเดือน ม.ค. 70 โดยเพิ่มแร่ที่ต้องขออนุญาตนำเข้าอีก 5 ชนิด ได้แก่ แร่พลวง แร่ตะกั่ว แร่ทองแดง แร่ทองคำ และแร่โลหะหายาก (Rare Earth Elements) เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการตรวจสอบแหล่งกำเนิดและเส้นทางการนำเข้า ป้องกันการใช้ประเทศไทยเป็นทางผ่านของแร่ที่อาจส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม นอกจากนี้ กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ยังสั่งการให้กรมการข้าว กรมประมง และกรมปศุสัตว์ เร่งตรวจสอบผลกระทบจากโลหะหนักปนเปื้อนในแหล่งน้ำจังหวัดเชียงราย เพื่อประเมินผลกระทบต่อห่วงโซ่อุปทานอาหารและผลผลิตทางการเกษตรที่เข้าสู่ระบบจำหน่ายทั้งในประเทศและต่างประเทศ
ดร.สืบสกุลยังชี้ถึงข้อท้าทายในการแก้ไขปัญหา โดยเฉพาะระดับพื้นที่ที่ยังขาดนโยบายตรวจสอบและเฝ้าระวังสารโลหะหนักในดินเพาะปลูก น้ำเพื่อการเกษตร และผลผลิตทางการเกษตร รวมถึงขาดมาตรการตรวจสอบก่อนเก็บเกี่ยว ทำให้พ่อค้าและผู้บริโภคไม่มีข้อมูลประกอบการตัดสินใจ และประชาชนขาดความมั่นใจในผลผลิตจากพื้นที่เสี่ยง นอกจากนี้ ยังไม่มีศูนย์ตรวจสารโลหะหนักด้านการเกษตรประจำจังหวัด ทำให้ต้องส่งตัวอย่างไปตรวจยังห้องปฏิบัติการส่วนกลาง ซึ่งใช้เวลาประมาณ 1-2 เดือน ไม่ทันต่อรอบการเก็บเกี่ยวของเกษตรกร
ขณะเดียวกัน ยังขาดแผนที่ความเสี่ยงและปฏิทินการผลิตทางการเกษตร รวมถึงมาตรการเยียวยาชดเชยเกษตรกรที่ได้รับผลกระทบ โดยเกษตรกรต้องแบกรับความเสี่ยงจากการใช้ดินและน้ำที่อาจปนเปื้อนในการเพาะปลูก และความเสี่ยงที่พ่อค้าจะปฏิเสธการรับซื้อผลผลิต อีกทั้งยังไม่มีแนวทางจัดหาแหล่งน้ำสำรองเพื่อการเกษตรอย่างชัดเจน ส่วนแผนย้ายแหล่งน้ำดิบของการประปาส่วนภูมิภาคสาขาแม่สายไปใช้อ่างเก็บน้ำแม่คำและแม่แสลบ ยังต้องพิจารณาหลักประกันด้านปริมาณน้ำให้เพียงพอต่อการผลิตน้ำประปา เนื่องจากแหล่งน้ำทั้งสองแห่งมีวัตถุประสงค์หลักเพื่อการเกษตร
สำหรับข้อท้าทายระดับประเทศ ดร.สืบสกุลระบุว่า ยังขาดกลไกร่วมระดับชาติในการกำหนดนโยบายแก้ไขปัญหาแม่น้ำปนเปื้อนข้ามพรมแดน แม้จะมีรัฐมนตรีและเจ้าหน้าที่ระดับสูงลงพื้นที่ติดตามปัญหา แต่ยังเป็นการดำเนินงานตามขอบเขตอำนาจหน้าที่ของแต่ละหน่วยงาน จึงขาดกลไกเชื่อมโยงการทำงานระดับนโยบายเข้าด้วยกัน อีกทั้งยังขาดระบบตรวจสอบย้อนกลับห่วงโซ่อุปทานแร่สำคัญ (Critical Minerals) โดยประเทศไทยเป็นทั้งทางผ่านการนำเข้าและส่งออกแร่จากเมียนมา รวมถึงส่งออกเครื่องจักรและสารเคมีที่ใช้ในกิจการเหมืองแร่ไปยังประเทศเพื่อนบ้าน
ส่วนระดับต่างประเทศยังมีข้อจำกัดจากการที่รัฐบาลมุ่งเน้นการเฝ้าระวังและตรวจสอบคุณภาพน้ำร่วมกับเมียนมา ซึ่งยังไม่มีหลักประกันว่าจะนำไปสู่การแก้ไขปัญหาที่ต้นเหตุได้อย่างแท้จริง โดยระบุว่า เหมืองแร่บริเวณชายแดนตรงข้ามจังหวัดเชียงใหม่และเชียงรายมีแร่ที่เกี่ยวข้อง 7 ชนิด ได้แก่ แร่หายาก ทองคำ ดีบุก พลวง ทังสเตน ตะกั่ว และแมงกานีส อยู่ในพื้นที่ปกครองของกองกำลังติดอาวุธชาติพันธุ์ 2 กลุ่ม ได้แก่ กองทัพสหรัฐว้า (UWSA) และสภาเพื่อการกอบกู้รัฐฉาน (RCSS/SSA) ดอยก่อวัน
นอกจากนี้ ยังระบุว่ามีเหมืองแร่ในจังหวัดท่าขี้เหล็ก ซึ่งรัฐบาลเมียนมาเป็นผู้ออกใบอนุญาตอีก 20 บริษัท แบ่งเป็นเหมืองทองคำ 12 บริษัท เหมืองแมงกานีส 6 บริษัท และเหมืองตะกั่ว 2 บริษัท โดยเห็นว่าปัญหาดังกล่าวจำเป็นต้องมีมาตรการที่ครอบคลุมมากกว่าการตรวจสอบคุณภาพน้ำ แต่ต้องเชื่อมโยงไปถึงแหล่งกำเนิดมลพิษและห่วงโซ่การค้าแร่ด้วย
สำหรับข้อเสนอแนะระดับพื้นที่ ดร.สืบสกุลเสนอให้รัฐบาลจัดทำนโยบาย แผนงาน และงบประมาณสำหรับตรวจสอบสารโลหะหนักในดิน น้ำเพื่อการเกษตร และผลผลิตทางการเกษตรต่อเนื่องเป็นเวลา 5 ปี พร้อมจัดตั้งศูนย์ตรวจสารโลหะหนักด้านการเกษตรประจำจังหวัด เพื่อลดระยะเวลาตรวจตัวอย่างให้เหลือ 5-7 วัน และจัดทำแผนที่ความเสี่ยงพร้อมปฏิทินการผลิตทางการเกษตร โดยแบ่งพื้นที่เป็น 3 โซน ได้แก่ โซนสีเขียวปลอดภัย โซนสีเหลืองเฝ้าระวัง และโซนสีแดงเข้าสู่แผนฟื้นฟูดินและสิ่งแวดล้อม
นอกจากนี้ เสนอให้จำแนกพื้นที่เกษตรกรรมตามความเสี่ยงเป็น 4 กลุ่ม ได้แก่ พื้นที่ในเขตชลประทานซึ่งมีพื้นที่ปลูกข้าวที่ได้รับการจัดสรรน้ำจากแม่น้ำกกและแม่น้ำสายประมาณ 100,000 ไร่ พื้นที่นอกเขตชลประทานที่น้ำท่วมถึงเป็นประจำ พื้นที่นอกเขตชลประทานที่ไม่เคยมีน้ำท่วมและไม่ได้ใช้น้ำจากแม่น้ำปนเปื้อนในการเกษตร และพื้นที่เกษตรริมแม่น้ำโขงที่ใช้ดินตะกอนแม่น้ำในการเพาะปลูก
พร้อมเสนอให้มีมาตรการตรวจสอบผลผลิตก่อนเก็บเกี่ยว หากพบว่าปลอดภัยให้ประกาศรับรองเพื่อสร้างความมั่นใจแก่เกษตรกร พ่อค้า และผู้บริโภค แต่หากพบสารโลหะหนักเกินค่ามาตรฐานต้องมีมาตรการชดเชยความเสียหายแก่เกษตรกร รวมถึงจัดทำมาตรการเยียวยา ฟื้นฟูพื้นที่เกษตรกรรมที่ปนเปื้อน และจัดหาแหล่งน้ำสำรองเพื่อการเกษตร โดยเฉพาะในช่วงฤดูแล้ง พร้อมเร่งจัดหาแหล่งน้ำดิบแห่งใหม่สำหรับผลิตน้ำประปาให้การประปาส่วนภูมิภาคสาขาแม่สาย
ส่วนข้อเสนอระดับประเทศ เสนอให้นายกรัฐมนตรีพร้อมคณะลงพื้นที่รับฟังปัญหาจากประชาชนลุ่มแม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขงด้วยตนเอง พร้อมจัดตั้งคณะทำงานร่วมระดับชาติ ประกอบด้วยหน่วยงานราชการ นักวิชาการ และภาคประชาสังคม เพื่อเป็นกลไกกลางกำหนดนโยบายแก้ไขปัญหาแม่น้ำปนเปื้อนข้ามพรมแดนทั้ง 6 สายอย่างบูรณาการ
นอกจากนี้ เสนอให้สร้างระบบตรวจสอบย้อนกลับห่วงโซ่อุปทานแร่สำคัญ เพื่อกำกับให้ภาคธุรกิจในประเทศไทยปฏิบัติตามหลัก ESG (Environment, Social, Governance) และไม่รับซื้อแร่จากเหมืองที่ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม โดยใช้แผนปฏิบัติการระดับชาติว่าด้วยธุรกิจกับสิทธิมนุษยชนเป็นกลไกกำกับการค้าแร่ รวมถึงศึกษาความเป็นไปได้และผลกระทบของการสร้างฝายดักตะกอนในแม่น้ำ โดยต้องคำนึงถึงข้อเท็จจริงด้านอุทกศาสตร์ การฟุ้งกระจายของสารโลหะหนัก การจัดการตะกอนโลหะหนัก และผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม
สำหรับข้อเสนอระดับต่างประเทศ เสนอให้รัฐมนตรีว่าการกระทรวงการต่างประเทศของไทยและรัฐมนตรีว่าการกระทรวงอนุรักษ์ทรัพยากรของเมียนมาลงพื้นที่แม่น้ำกก แม่น้ำสาย แม่น้ำรวก และแม่น้ำโขง พร้อมพบปะประชาชน เพื่อให้ผู้แทนฝ่ายเมียนมารับทราบความเดือดร้อนของประชาชนในลุ่มน้ำร่วมกัน














